خۆشەویستی بێ وێنه و بێ سنوور

پیاسەیێک له ناو دونیای شێعردا

عه‌تا نه‌هایی: بۆ ده‌بێت پڕۆژه‌یه‌كی وه‌كوو دامه‌زراندنی كۆڕێكی زانستی بۆ زمان، له ناو پڕۆژه‌یه‌كی وه‌كوو ناسیۆنالیزمدا بخوێنرێته‌وه. من ئینكاری ئه‌‌مه ناكه‌م، به‌ڵام چ ده‌ستێک، چ مێژوویه‌ک وای كردووه، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زانستی وه‌كوو زمان، ئێمه بۆچوونێكی ئایدیۆلۆژیكی به‌و شێوه‌یه‌ی بۆ بكه‌ین(ئه‌مه لایه‌نێكی). لایه‌نه‌كه‌ی تری، بۆ ئه‌بێ به‌رامبه‌ر كۆڕێكی زانستی بۆ لێكۆڵینه‌وه له‌سه‌ر زمان له باری سیاسییه‌وه بڕوانین یان گومانی سیاسی لێبكه‌ین، كام ده‌سته یان كام فیكره كه ئێمه وا لێده‌كات هه‌موو هه‌وڵ و ته‌لاشمان بخه‌ینه ژێر چارشێوێكی سیاسییه‌وه. من به‌م شێوه بۆ شته‌كان ناچم، ئه‌گه‌رچی ڕه‌نگه له كۆمه‌ڵگای ئێمه دا شته‌كان به‌م شێوه بێنه ئاراوه. به لای منه‌وه زمانی كوردی وه‌كوو هه‌موو زمانه‌كان كه ئه‌ده‌بێكی هه‌یه، مێژوویه‌كی ئه‌ده‌بیشی له پشته‌وه‌یه، ئێستاش هه‌ندێک ته‌قه‌لای ئه‌ده‌بی پێئه‌درێ، پێویستی به شوێنێک هه‌یه كه لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات(له‌سه‌ر خودی زمانه‌كه، له‌سه‌ر ئه‌ده‌به‌كه، له‌سه‌ر خودی فه‌رهه‌نگه‌كه)، ئه‌مه‌ش چۆن له ده‌ره‌وه‌ی سیاسه‌ته‌وه بكرێ؟ واته من ناڵێم دامه‌زراندنی ئه‌م كۆڕه داواكارییه‌ک نییه له سیستمێک به ناوی حكومه‌ت. بۆچی؟ وه‌ک جه‌نابی دوكتور[جه‌لالیزاده] ئاماژه‌یان پێكرد.

درێژه‌و بابه‌تی
نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

حه‌سه‌ن قزڵجی (1913 - 1983)

ڕاهاتنی ماسولكه‌ی ده‌م و زمان و گه‌روو به چه‌شنێكی تایبه‌تی، ده‌بێته هۆی ئه‌وه كه خاوه‌نه‌كانی زمانێک یا ته‌نانه‌ت خاوه‌نه‌كانی "له‌هجه‌"یێک هێندێ پیت یا وشه‌یان بۆ نه‌یه‌ت و به لایانه‌وه له‌بار و له زمان خۆش نه‌بێ. ئه‌وسا ئه‌وانه به چێشكه‌ی خۆیان ئه‌و پیتانه یا ئه‌و وشانه له‌بار و له زمان خۆش ده‌كه‌ن. جا ئه‌مه به گۆڕینی پیته‌كان، یا به گۆڕینی جێگای پیته‌كان، یا به سواندنی وشه‌كان [ده‌كرێ].
"له‌هجه"كان به هۆی هاتوچۆ و تێكه‌ڵیی و ئاخره‌كه‌ی نووسینه‌وه له یه‌كتر دا ته‌ئسیر ده‌كه‌ن و ته‌ئسیریش وه‌رده‌گرن. جا ئه‌و وشانه‌ی كه "ابدال" و " قلب"یان تێدا ڕوو ده‌دا ئه‌گه‌ر بكه‌ونه مه‌یدانی هه‌راوی زمانه‌وه و زۆربه‌ی خه‌ڵک وه‌ریانگرن ئه‌وا دوای گۆڕانه‌كه ده‌بنه دوو وشه. ده‌نا له ناوچه‌ی خۆیاندا وه‌كوو شێوه‌یه‌كی ئاخاوتن ده‌مێننه‌وه. ئه‌مه له هه‌موو زمانێكدا، ته‌نانه‌ت له زمانه پێشكه‌وتووه‌كانیشدا هه‌ر وایه. ئێستا ئه‌وا به‌ره‌و دوا له‌م سێ مه‌به‌سته ده‌دوێین:
درێژه‌و بابه‌تی
نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

ئۆسكار مان (Oskar Mann)
وه‌رگێڕ: هێدی

ئه‌و كورته ڕێزمانه‌ی زاراوه‌ی موكری كه له خواره‌وه پێشكێش ده‌كرێ، به تایبه‌ت به مه‌به‌ستی تێگه‌یشتنی باشتر و هاسانتر له ڕێزمانی ده‌قه كۆكراوه‌كان نووسراوه. سه‌ره‌ڕای وه‌ش ده به‌رگی دووهه‌مدا، كه ده‌قه‌كانم وشه به وشه تێدا وه‌رگێڕاونه‌وه، له‌و باره‌وه تێبینیی زیاتر به‌دی ده‌كرێ.

درێژه‌و بابه‌تی
نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

  • ماپاره‌ ئیبڕاهیمی

    ڕه‌نگه‌ زۆر که‌س بێژێ ژنانه نووسین یان ژنانه‌ ڕوانینمان نییه‌ و هه‌موو شتێک له‌ ده‌وری مرۆوایه‌تی دایه‌. ئه‌مه‌ زۆرتر ڕای ئه‌و پیاوانه‌یه‌ که‌ دنیای ته‌نگه‌به‌ر و غه‌واره‌ی ژنانیان نه‌ناسیوه‌ و له‌و دنیایه‌ ناگه‌ن.

    ئه‌گه‌ر وابێ که‌ ئه‌زموونه‌کان له‌ زماندا خۆ ده‌نوێنن، دیاره‌ ئه‌زموونی که‌م و کورت و ناته‌واو، زمانی لاواز و نوقسان داده‌ڕێژێ. یانی ئه‌گه‌ر ژنێکی نووسه‌ر لای ئێمه‌ بییه‌وێ ئه‌زموونه‌کانی له‌ زماندا به‌یان بکا، زمانه‌که‌ی که‌م وشه‌یه‌، وشه‌کان له‌ چه‌ندڕه‌هه‌ندی و فره‌مانایی ده‌سڵه‌مێنه‌وه‌. وه‌ها نووسه‌رێک داده‌مێنێ بۆ ڕێکخستنی وشه‌ و داڕشتنی ڕسته‌ و وێناکردنی کنایه‌ و خوازه‌ و ڕه‌مز و هێما. چونکوو ژیان و ئه‌زموونه‌کانی خۆی سنووردارن‌ و له‌ جه‌غزێکی به‌ هێڵی سوور دیاریکراو دا باوه‌خولێ ده‌کا. دنیاکه‌ی زۆر که‌م شه‌به‌قه‌ و ناتوانێ شاره‌زایانه‌ و بێباکانه‌ ئه‌و گزنگانه‌ی به‌ پێدزه‌ خۆیان له‌ ناو جه‌غزه‌که‌ ده‌خزێنن، ده‌سته‌مۆ بکا.

    له‌ کۆمه‌ڵدا هه‌ر لایه‌نێک جۆرێک زمان داده‌ڕێژێ، یانی ده‌سه‌ڵاتی زاڵ زمانی تایبه‌تی هه‌یه‌ و ژێرده‌سته‌ و ئازادیخواز زمانی تایبه‌ت. زمانی کۆمه‌ڵگای ئێمه‌ زمانێکی شه‌ڕاشۆیه‌. زمانێک که ته‌ژییه‌ له‌ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی یه‌کتر و بێگانه‌بوون و دوالیزم له‌ زۆرتری لایه‌نی زماندا، یانی وشه‌سازی و یه‌کخستنی وشه‌ و خوازه‌ و ته‌عبیر و گرامێر و ئیماژ و ده‌نگ. زمانی شه‌ڕاشۆ به‌ پێی هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی ڕوو له‌ دوو ڕواڵه‌تی شکست یان حه‌ماسه‌ ده‌کا، چونکوو ئه‌زموونه‌که‌ یان تێشکانه‌ یان ئاره‌زووی سه‌رکه‌وتن و ده‌سه‌ڵات. ڕه‌نگه‌ له‌به‌ر بوونی ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌ باوک- پیاوسالاره‌ بێ که‌ زمانی ئێمه‌ ژنان، زمانی شکسته‌ و دووره‌ له‌ حه‌ماسه‌. بۆیه‌ ئه‌بێ ژنانی نووسه‌ر وه‌ک ژن- دایک بکه‌ونه‌ ململانێ له‌ گه‌ڵیدا و ڕه‌تی که‌نه‌وه‌.

    بێتو به‌ر به‌ ئازادیی که‌سێک بگیرێ، ڕێگای نواندنی فه‌ردییه‌ت و سه‌ربه‌خۆیی لێ زه‌وت ده‌کرێ، جا چ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ بێ- کۆمه‌ڵگای باوک- پیاوسالار، وه‌ک کۆمه‌ڵگای ئێمه‌- یان له‌ لایه‌ن خۆیه‌وه‌ بێ(خودسانسۆڕی). خۆ سانسۆڕ کردن له‌ فه‌رهه‌نگی کۆمه‌ڵایه‌تی ئێمه‌ دا ته‌نیا پێوه‌ندی به‌ نووسینه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵکوو هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ زمان ده‌گرین و بیر ده‌که‌ینه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کا. لایه‌نی ئاگایانه‌ و خواستی خۆ سانسۆڕ کردن له‌ کاتی نووسیندا ده‌ست پێده‌کا، به‌ڵام لایه‌نی بێ ‌ئاگایی له‌ ده‌روونماندایه‌. کچ زۆران ناگرێ، کچ له‌ دیوار سه‌ر ناکه‌وێ، پیاو ناگری، پیاو به‌هێزه‌، ... تا ئه‌و جێگایه‌ که‌ که‌سایه‌تیی ژنی چیرۆکمان ده‌سته‌وه‌ستان و شه‌رمێونه‌ و پیاوه‌که‌ زۆردار و به‌هێز و...، یانی به‌ بێ خواستی خۆمان و بێ ‌ئاگا بیر له‌ بڕی شت ده‌که‌ینه‌وه‌ و بیر له‌ بڕێکی تر ناکه‌ینه‌وه‌. بڕێک وشه‌ له‌ کار ده‌که‌ین و بڕێک له‌ کار ناکه‌ین، یان له‌ نووسینیان پارێز ده‌که‌ین. یانی له‌ هه‌ر حاڵێکدا تاپۆگه‌لێک زه‌ین و زمانمان لاواز ده‌که‌ن.

    هه‌رچه‌ند ژنان له‌ ڕکه‌ی ژیانی تایبه‌تیی خانه‌نشینی خۆیان ڕزگار کردووه‌ و هاتوونه‌ته‌ جه‌رگه‌ی ژیانی گشتییه‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ی ژن[تێیاندا] وه‌ک کرێکار، کارگێڕ و ته‌نانه‌ت مودیر و سه‌رپه‌رشت خه‌ریکی هه‌ڵسووڕانن، به‌ ده‌ستی پیاوان و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی پیاوان، یانی ده‌سه‌ڵاتی باوک- پیاو دابین کراون و ژنان له‌و باره‌وه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵات و چاوه‌دێریی پیاون دان. بۆیه‌ زمانه‌که‌ش له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی زمانی پیاوانه‌ دایه؛ بکه‌ری وێژه‌ر که‌ به‌ پێی نه‌ریت له‌ ناوه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ به‌ر خوێندنه‌وه‌ به‌ گشتی کاردانه‌وه‌ی پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌. با له‌ ده‌روونی خۆماندا پێوه‌ندی شوان- مێگه‌لی و له‌ کۆمه‌ڵگا دا ده‌سه‌ڵاتی کاریزماتیکی باوک- پیاو بسڕینه‌وه‌ و له‌ بوونی یه‌کتر بگه‌ین. له‌ وه‌ها هه‌لومه‌رجێکدا ئیتر که‌س به‌ سه‌رمانا ناقیژێنێ و جودامان ناکه‌نه‌وه‌ و ته‌نیا گوناه و لاوازیمان نابینن. با به‌ زمانی ژنانه‌ بێینه‌ وتار، زمانی حه‌قیقه‌ت و دیالۆگ داڕێژین. ئه‌گه‌ر وا نه‌بێ "چندین هزاران سال شد تا من به‌ گفتار ‌آمدم"، دوای چه‌ندین و چه‌ند ساڵ هاتووینه‌ته‌ وتار، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ چاویلکه‌ی چاوی پیاوان له‌ دنیا بڕوانین و له‌ کڵاوڕۆژنه‌ی زه‌ینی ئه‌وانه‌وه‌ تیشکی خۆرمان وێکه‌وێ، وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ نه‌هاتبینه‌ وتار.

    -------------------------------------------------------------------------------------------------------
    سه‌رچاوه‌: گۆڤاری زایه‌ڵه‌، ژماره‌ 3، پاییزی 1380- "زایه‌ڵه‌" گۆڤار‌ێکی ئه‌ده‌بی، هونه‌رییه‌ که‌ له‌ زانکۆی ته‌ورێز ده‌رده‌چێ.
    - ئه‌وه‌ی نووسیومه‌ته‌وه‌ هه‌ڵبژارده‌ی وتارێکی "ماپاره‌ ئیبڕاهیمی"یه‌ له‌ ژێر سه‌ردێڕی "زاوته‌ی بیرکردنه‌وه‌ و هێزی نووسین". سه‌ردێڕی ئه‌و به‌شه‌ی نووسیومه‌ته‌وه‌ بۆخۆم دامناوه‌. - هێدی-
  • نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    نيشتمان/ وطن   

    عشقت وێنه ی خوێن ها له ره گانم

     تان  و  پوو  دڵم  مه زگ  سۆخانم

    هه ناسه ێ سينگ، نۆر چاوانم

    ناوت هه ميشه ورد زوانم

    گيانم وه فدات ئێ نيشتمانم

    ئارام گيانم روو‌ح و ره وانم

    وير و خێاڵ رووژ و شاوانم

    ئاساره ی به ختم له ئاسمانم

    تووزی له خاكت ها له گيڕفانم

    رووڵه ی په روه رده ێ كورده مالانم

    گيانم وه فدات ئه ێ نيشتمانم

    رووڵه ی گيان وه فداێ كوردێستانم

    گيانم وه فدات ئه ێ نيشتمانم


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

     

    وتووێژ ده‌گه‌ڵ دوكتور ئه‌میری حه‌سه‌نپوور

    س. ڕێڤینگ: جیاوازیی زمان و زاراوه چییه؟ مرۆڤ له سه‌ر چ ئه‌ساسێک ده‌توانێ بڵێ سۆرانی و كرمانجی زاراوه‌ی زمانێكن؟
    ئه‌میری حه‌سه‌نپوور: ده زانستی زمانناسی(Linguistik) دا پێوانه‌یه‌ک نییه كه بتوانی به پێی وی بڵێی ئه‌وه زاراوه‌یه یان زمانه. زاراوه به‌شێكه له زمانێک. كاتێک ئێمه ده‌ڵێین كرمانجی، سۆرانی، دملی[زازایی]، هه‌ورامی زاراوه‌ی كوردین، به‌ر له هه‌موو شتێک له‌به‌ر ئه‌وه‌یه كه لێک نیزیكن.

    س. ڕێڤینگ: له سه‌ر چ ئه‌ساسێک؟
    ئه‌میری حه‌سه‌نپوور: له سه‌ر ئه‌ساسی فۆنۆلۆژی، گڕامێر، سێنتاكس و مۆڕفۆلۆژی لێک نیزیكن. كاتێک تۆ سۆرانی ده‌گه‌ڵ فارسی پێكبگری، ده‌بینی كه زیاتر له كرمانجی نیزیكه تا له فارسی. ڕاسته فارسی، سۆرانی، كرمانجی ڕه‌گ و ڕیشه‌یان یه‌كه، به‌ڵام كرمانجی و سۆرانی له چاو فارسی لێک نیزیكترن. بێگومان هۆیه‌كه‌ی دیكه‌ی مێژوویی و سیاسییه كه كرمانجی، سۆرانی، دملی، هه‌ورامی، هه‌موو خۆیان و یه‌كتر به كورد ده‌زانن. له لای ئه‌حمه‌دی خانییش كورد و كرمانج هه‌ر یه‌ک مانایان هه‌بووه.
    دملی و هه‌ورامی له باری ستروكتوره‌وه له‌وانه‌یه بڕێک له كرمانجی و سۆرانی دوور بن، به‌ڵام له باری سیاسی و مێژوویییه‌وه له كرمانجی و سۆرانی نیزیكترن تا له فارسی و ئه‌فغانی و ئۆسێتی[زمانێكی ئێرانییه، له گورجستان نیزیكه‌ی میلیۆنێک قسه‌ی پێ ده‌كه‌ن.]. هه‌ورامی و دملی خۆ به كورد ده‌زانن. كرمانج و سۆرانیش به كوردیان ده‌زانن. له باری مێژووییشه‌وه هه‌ر وایه.

    م. له‌وه‌ندی: باشه په‌شتوویی و فارسییش لێک نیزیكن. ته‌نانه‌ت له سۆرانی و كرمانجی لێک نیزیكترن. بۆچی وه‌ک زمانێک داناندرێن؟
    ئه‌میری حه‌سه‌نپوور: په‌شتووه‌كان خۆیان به فارس نازانن. فارسه‌كانیش ئه‌وان به فارس نازانن. كه له باری مێژوویی و سیاسیشه‌وه لێیان بڕوانی دوو نه‌ته‌وه‌ی جیاوازن.

    م. له‌وه‌ندی: یانی مه‌سه‌له‌ی یه‌ک میلله‌‌ت‌‌ بوون ته‌نیا به زمان و زاراوه‌وه گرێ نه‌دراوه؟
    ئه‌میری حه‌سه‌نپوور: نا، ده‌بێ له باری سیاسی و مێژووییشه‌وه لێک نیزیک بن. له باری ستروكتوری زمانه‌وه فارسی و په‌شتوویی له هه‌ورامی و سۆرانی لێک نیزیكترن، به‌ڵام چ سۆران بن چ هه‌ورامی بن هه‌ردووكیان پێكتر ده‌ڵێن كورد. هه‌ردووكیان یه‌كتر به كورد ده‌زانن. به بڕوای من هه‌ر ئه‌وه گرینگه. به‌ڵام چ ده مێژوو دابێ و چ ئێستا بێ، هیچكاتێک په‌شتوویییه‌ک به خۆی نه‌گوتووه فارس. هه‌ر خۆی وه‌ک میلله‌تی په‌شتوو دیوه.

    م. له‌وه‌ندی: باشه كه ‌وابێ زاراوه چییه؟ ئه‌گه‌ر فارسی و په‌شتوو له هه‌ورامی و سۆرانی لێک نیزیكتر بن، بۆ ده‌ڵێین په‌شتوو زمانێكه و فارسی زمانێک؟
    ئه‌میری حه‌سه‌نپوور: ئه‌من له سه‌ره‌تاشدا گوتم، نه‌ک هه‌ر له باری زمانه‌وه، به‌ڵكو له باری كۆمه‌ڵایه‌تی، كولتوری، سیاسی و مێژووییشه‌وه كرمانجی، دملی، سۆرانی و هه‌ورامی میلله‌تێكن، به‌ڵام فارس و په‌شتوو وا نین.
    له باری زمانناسیشه‌وه پێوانه‌یه‌كی ده‌قیق نییه كه تۆ به پێی وی بتوانی جیاوازیی نێوان زمان و زاراوه دیاری بكه‌ی. بۆیه كاتێک ده‌ڵێین دملی، سۆرانی، كرمانجی، هه‌ورامی زاراوه‌ی كوردین، نه‌ک هه‌ر له باری ستروكتوری زمانه‌وه، به‌ڵكو له باری سیاسی و مێژووییشه‌وه‌یه كه ئێمه ده‌ڵێین هه‌موو كوردن و زاراوه‌كه‌شیان زاراوه‌ی كوردییه. كاتێک له ده‌رسیم سه‌رهه‌ڵدانێک هه‌بوو، له هه‌موو پارچه‌یه‌كی كوردستان گه‌لی كورد ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ی به خه‌باتی خۆی ده‌زانی، كورده‌كانی ده‌رسیمیش ئه‌وه‌ی به خه‌باتی كوردان ده‌زانن، چونكه بۆ سه‌ربه‌خۆبوونی كوردستان سه‌ری هه‌ڵداوه. ئه‌وه‌ش له هه‌موو شتێک گرینگتره. یان نموونه‌یه‌كی دی: هه‌ورامی زمانی ڕه‌سمیی ئه‌ماڕه‌تی بابان بوو. ئه‌و ئه‌ماڕه‌ته یه‌کێک له ئه‌ماڕه‌ته هه‌ره ناوداره‌كانی كوردان بوو.

    م. له‌وه‌ندی: به‌ڵێ، به‌ڵام بۆچی ئێمه ده‌ڵێین زاراوه، زاراوه چییه؟
    ئه‌میری حه‌سه‌نپوور: زاراوه لقی زمانێكه. وه‌ک ده بیۆلۆژی دا كاتێک ده‌گوترێ شێر، شه‌پاڵ(به‌چكه شێر)، پڵینگ و پسک(پشیله)، مرڤ ده‌ڵێ پڵینگ حه‌یوانێكی سه‌ر به‌و خێزانه‌یه. زاراوه‌ش هه‌ر وایه. ئه‌گه‌ر كوردی وه‌ک خێزان قه‌بووڵ بكه‌ین، سۆرانی، هه‌ورامی، دملی و كرمانجییش ده‌كه‌ونه نێو ئه‌و خێزانه‌وه. وه‌ک ئه‌من ده‌ پێشداش گوتم، ده زانستی زمان دا جیاوازیی نێوان زمان و زاراوه به باشی ڕوون نه‌كراوه‌ته‌وه. دیسان دووپاتی ده‌كه‌مه‌وه، به ڕای من گرینگ هه‌ر ئه‌وه‌یه كه خاوه‌نی ئه‌و زاراوانه هه‌موو له باری مێژوویی و سیاسییه‌وه خۆ به نیزیكی یه‌ک ده‌زانن و هه‌مووشیان به خۆیان و به‌ویدی ده‌ڵێن كورد. ئه‌وه‌ی گرینگه هه‌ر ئه‌وه‌یه.
    له باری فۆنۆلۆژی و هێندێک ستروكتوری زمانه‌وه كاتێک مرۆڤ ده‌ڕوانێته فارسی، ئیسفه‌هانی، ده‌ری، په‌شتوویی و تاجیكی، ده‌كرێ بڵێی ئه‌وانه زاراوه‌ی زمانێكن. به‌ڵام له هه‌مانكات دا ده‌ڵێن هه‌ركام له‌وانه زمانێكی سه‌ربه‌خۆیه، كه‌چی خاوه‌نی ئه‌و زمانانه؛ با بڵێین فارسه‌كان خۆیان به ئه‌فغانی، یان تاجیكه‌كان خۆیان به ئه‌فغانی نازانن. هه‌ركام خۆیان وه‌ک میلله‌تێكی جیا ده‌بینن.
    -------------------------------------------------------------------------------------------------------
    سه‌رچاوه: گۆڤاری ئاڕمانج، ژماره 134
    - به‌ڕێوه‌به‌رانی گۆڤاری ئاڕمانج ئه‌و وتووێژه‌یان ده‌گه‌ڵ كاک ئه‌میری حه‌سه‌نپوور كردووه. ئه‌من هه‌ر ئه‌و به‌شه‌م له‌و وتووێژه ده‌ركێشاوه كه پێوه‌ندی به زمان و زاراوه‌وه هه‌یه. وتووێژه‌كه‌م له كرمانجییه‌وه كردووه به سۆرانی و ڕێنووسه‌كه‌شیم له لاتینییه‌وه هێناوه‌ته سه‌ر ڕێنووسی خۆمان. - هێدی-
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    تا ئێستا زۆر له ‌سه‌ر سواره‌ی ئیلخانیزاده(1937 - 1975) نووسراوه. به‌ڵام ئێستاش به‌و شێوه‌یه‌ی پێویسته نه‌ناسێندراوه. دیوانێكی شێعره‌كانی بڵاو كراوه‌ته‌وه(1) كه هه‌رچه‌ند پازده، بیست كه‌س خه‌ریكی ساغكردنه‌وه‌ی بوون به‌ڵام دیسان ناته‌واو و به گرێ و گۆڵه و ناكرێ به خاترجه‌می پشتی پێ ببه‌سترێ. دیوانه‌كه هه‌موو شێعره‌كانی سواره‌ی تێدا نییه و شێعری واشی تێدایه كه ئی سواره نییه. بۆ وێنه شێعری "كۆرپه‌ی لێو به‌ بار(2)" به هه‌ڵه به شێعری سواره داندراوه! به پێی ئه‌و تێبینییه‌ش كه له سه‌ره‌تای دیوانه‌كه دا چاپ كراوه چه‌ند كورته شێعر ده‌رهاوێژراون، چونكه ساغكه‌ره‌وه‌كانی دیوانه‌كه پێیانوابووه "شێعره‌كان زۆر لاواز و سه‌رزاره‌كی" بوون و "به هیچ پێوانه‌یه‌ک ناكه‌ونه دنیای شێعری كاک سواره‌وه". ئه‌وه وا ده‌گه‌یه‌نێ كه ساغكه‌ره‌وه‌كان ویستوویانه سواره به‌و چه‌شنه بنوێنن كه بۆخۆیان ده‌یانه‌وێ، نه‌ک به‌و چه‌شنه‌ی كه بووه. ئه‌و نووسراوه‌یه‌ی به بۆچوونی وان بڕێک قورس بووه - ئی سواره‌ش نه‌بووبێ - به ئی وییان داناوه، به‌ڵام ئه‌وه‌ی به بۆچوونی وان سووک و نزم بووه - ئی ویش بووبێ - لێیان دوور خستۆته‌وه.
    سواره‌ش وه‌كوو هه‌موو ئینسانێک له كه‌ند و له‌ندان تێپه‌ڕیوه تا پێگه‌یوه. زۆر سه‌یر نییه ئه‌گه‌ر له په‌نا به‌رهه‌مه باشه‌كانی، به‌رهه‌می نزمیشی وه‌به‌ر چاو بێن. پێویسته مێژووی ئه‌ده‌بیمان ته‌م و مژاوی نه‌كرێ و كه‌سایه‌تییه ئه‌ده‌بییه‌كانمان به‌و چه‌شنه بناسێندرێن كه بوون، نه‌ک به‌و چه‌شنه‌ی كه دڵخوازمانه.
    له پێناو ڕوونبوونه‌وه‌ی به‌شێک له مێژووی ئه‌ده‌بیمان و باشتر ناسینی كاک سواره‌ی ئیلخانیزاده دا به پێویستم زانی وته‌كانی كاک فاتیحی شێخولئیسلامی(چاوه)، كه دۆستێكی نیزیکی كاک سواره بووه و وێڕای وی له بواری نوێكردنه‌وه‌ی شێعر له كوردستانی ئێراندا ده‌ورێكی به‌رچاوی هه‌بووه، بنووسمه‌وه.‌ له‌ داهاتوو دا چه‌پكێک شێعری سواره‌ش ده‌خه‌مه به‌ر چاوان.
    به‌ر له‌ بیستنی ئه‌و وتووێژه‌ی كاک فاتیح، كه له خواره‌وه ده‌یبینن - دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی نامه‌كانی كاک عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار) - داوام له كاک فاتیح كرد تێبینییه‌كانی خۆیم له سه‌ر وته‌كانی كاک عه‌لی بۆ بنووسێ و نه‌گوتراوه‌كان بدركێنێ، هه‌تا ئه‌و قۆناغه‌ی مێژووی شێعری نوێ ڕوونتر بێته‌وه. كاک فاتیح به‌ڵێنی پێداوم بۆچوونه‌كانی خۆیم بۆ بنێرێ. له داهاتوو دا ئه‌وانیش، وێڕای شێعره‌كانی خۆی، بڵاو ده‌كه‌مه‌وه. - هێدی -


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    ئه‌مڕۆ ئه‌مه‌وێ وشه‌ی لاتینی کوردیتان پێ نیشان ده‌م هیوا دارم فێری بن.

    امروز مي خوام  بهتون حروف لاتين كُردي رو آموزش بدم اميدوارم ياد بگيرين.

     

    به ترتيب : Aa آ – Eeاَ  Êê ِ  ب Bb  -   اِ -  Cc ج – Çç چ – Dd  د -  Ff ف -  Gg گ –

    Hh ه -  Ii اِ کوتاه -  Îîايي – Jj ژ -  Kk ك – Ll ل - LL-ll ڵ -   Mm م – Nn ن -

    Ooۆ یا اُ Pp  پ – Qq ق -   Rr ر ، تکرار حرف ڕ ميشود -  Ss س - Şşش

    Tt ت – Uu او کوتاه -   Ûû اوو - Vv ڤ یا واو فارسی -   Ww واو عربی - 

                                      Xx خ – Yy یی -   Zz ز

     و ئیستا هه‌ر ئه‌م وشانه‌ به‌ جۆری لاتینی بۆتان ده‌گه‌ڕێنینه‌وه‌: 

    و حالا همين حروف را به صورت لاتين U.S  برايتان باز نويسي مي كنم :

    AA – A – B – E – J – CH – D – F – G – H – I Be Sourate Besyar Koutah Be Tarafe Paeine Dahan  – I – ZH – K – L – LL – M – N – O – P – GH – R – S – SH – T – U – OU – V – W – KH – Y - Z

    و اکنون چند مثال برای آسانتر شدن موضوع:

    فارسي

    كُـــردي

    Englisi U.S

    لاتين كُــردي

    محمّد

    موحه‌ممه‌د

    Muhammad

    Muhemmed

    قانون

    قانوون

    Ghanoun

    Qanûn

    جلال جه‌لال

    Jalaal

    Celal

    هَژیر هه‌ژیر

    Hazhir

    Hejîr

    چنار چنار

    Chnaar

    Çinar

    شُكُلات شۆکۆلات

    Shokolat

    Şokolat

    در جدول قسمت پائين همون طوري كه مشخصه من جملات رو به چهارصورت براي شما عزيزان نوشتم يعني به صورت كُردي يعني همون جمله كُردي ، به صورت فارسي كه معني جمله كُردي ، به صورت انگليسي يو.اس كه همون حروف انگليسي ساده در زبان انگليسيه و در نهايت هم حروف لاتين كُرديه كه به اين طريق مشخص شده:

       كُـــــــــــــردي

    معنی فارســـــی

    Englisi U.S

     لاتين كُــــــــردي

    ناوی تۆ چیه‌؟

    اسم تو چيه؟

    ؟Naawi To Chiya

    ؟Nawî To Çiye

    ئه‌توانم چه‌ن پرسیارتان لێ بکه‌م؟  

    ميتونم چند سوال ازتون بكنم؟

    Atwaanm Chan Prsyartan Le Bkam

    ؟Etwanim Çen Pirsyartan Lê Bikem

    ئێوه‌ له‌ کام شاری کوردستان ئه‌ژین؟

    شما در كدوم شهر كُردستان زندگي ميكنين؟

    Ewa La Kaam Shari Kurdstan Azhin

    Êwe Le Kam Şarî Kurdistan Ejîn

    من له کوردستانی ‌ ئیرانم

    من از كُردستان ايرانم

    Mn La Kurdstani Iranm

    Min Le Kurdistanî Îranim

    له‌ ئاشناییتان فره‌ خۆشحاڵ بووم!

    از آشناييتون خيلي خوشحال شدم!

    La Aashnaiytan Fra Khoshhal Boum

    Le Aşnaîytan Fire Xoşhall Bûm

            MIN BÊRIYA TE KIR

     

    EZ EVÎNDAR KIRIM HERDÛ ÇAVÊN TE     JI BÎR NAKIM WANDE DEŞTÛ ÇIYAY TE     GELEK  XWEŞE JIYAN LE SER SÎNGA TE    EZ TIRME BÛ JI TE EY WELATÊ MIN

    GELEK XWEŞE JIYAN LE SER AXA TE       EZ TIRME BÛ JI TE SEBRA DILÊ MIN

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    در اين قسمت مي خواهم لغات و در كل الف باي كُردي را به دوستاني كه در بخش نظرات خواسته بودن نشون بدم اميدوارم هيچ گونه مشكلي نداشته باشه:

    زبان كُردي بر خلاف زبان عربي و فارسي كه هر كدام داراي سه حرف صدادار هستند ، داراي شش حرف صدادار مي باشد

    —َ—ِ—ُ— يعني ( ـه - ه به جاي فتحه —َ ) - ( ێ - ـێ به جاي كسره —ِ )و ( ۆ به جاي ضمه —ُ )   + ( و کوتاه  ( Uي كوتاه و نيم كسره يا  كسره كوتاه كه در لاتين كُردي بدين صورت (I-i) و در حروف تُركي (I-ı) نشان داده مي شود اما در حروف عربي آن فقط با چسباندن دو كلمه به هم نشان داده مي شود. در سطر پائين به توضيحات بيشتر مي پردازيم. 

    در زبان كُردي فتحه به صورت ( ـه - ه ) نوشته مي شود ، كسره به صورت (ێ - ـێ ) در لهجه سورانی كمي بلندتر از كسره فارسي و ضمه نيز به صورت ( ۆ ) كمي بلندتر از كسره زبان فارسي يعني اگر كلمه اي اين حالات را نداشته باشد  سر هم خوانده شود بدون هيچ يك از حالت هاي فتحه ، كسره و ضمه به عنوان مثال در تلفظ اين كلمه: ( سلام ) ما حرف سين را به ل مي چسبانيم و از هيچ يك از حالات فتحه ،‌ كسره و ضمه استفاده نمي كنيم يعني در واقع اگه بهتر  بگم گفتن چسباندن سين به لام اشتباست در حقيقت ما بعد از حرف سين از يك كسره كوچكتر كه در زبان تُركي نيز وجود دارد استفاده مي كنيم ، البته چنين تلفظي در زبان فارسي وجود ندارد  ،و تلفظ اين كلمه بدين صورت است : (Sılam-طبق الفبای ترکی) -(Slam-طبق الفبای لاتین) اما اگر همين كلمه به اين صورت نوشته شود: ( سه‌لام ) يعني تلفظ اين كلمه بدين صورت است :  ( Salaam ) يا مثالهايي ديگر : ( سۆران ) در اين حالت اين كلمه بدين صورت خوانده مي شود: ( Soran ) ... و همچنين زبان كُردي از حروف ( ز - ظ - ذ ) تنها به صورت ( ‍ز ) ، از حروف ( س - ث - ص ) تنها به صورت ( س ) و از حروف ( ت - ط ) تنها از حرف ( ت )  استفاده مي شود و هر سه حرف يك حالت را داراست ، حروف كُردي داراي دو نوع ( ل - ڵ ) و دو نوع ( ر - ڕ ) میباشد كه ( ل ) اول همان تلفظ فارسي لام و ( ڵ ) دوم  در زبان های عربي ، تُركي ، انگليسي و بسياري از زبان هاي ديگر دنيا وجود دارد اما در فارس زبانان چنين تلفظي وجود ندارد و اين كلمه تقريبا تلفظ (ض) در زبان عربي است و بدين صورت خوانده مي شود كه زبان در تلفظ آن به حالت قوص كه سر زبان چسپيده به فك دهان يعني دندان هاي جلويي و وسط زبان قوص داشته باشد كه در اين حالت اين تلفظ خوانده مي شود ، در تلفظ ( ڕ ) فقط كافي است ما آنرا به شدت بخوانيم و صداي آن از حالت ساده ( ر ) شديدتر باشد البته فراموش نشود که منظور من از مشدد خواندن این حرف خارج از حالت مشدد حرف (ر) است چون خود این حرف ( ڕ ) نیز مشدد دارد ، همچنين در زبان كُردي به جاي حرف ( آ ) از ( ئ + ا ) استفاده مي شود مثلاً ( ئاسان ) به جاي ( آسان ). اما علاوه بر اينها زبان كُردي داراي دو نوع حرف صدادار ( و ) كوتاه و بلند  ميباشد كه تلفظ اولي در زبان عربي وجود دارد اما در زبان فارسي وجود ندارد و براي فارس زبانان تا حدي مشكل است ، اما هر كدام از اين حالات كشيده و كوتاه ( و )  بدين صورت است  كه  مثلاً در كلمه ( محمد )‌در زبان عربي بدين صورت خوانده مي شود ( Muhamad ) كه همان تلفظ كوتاه ( و ) است اما براي حالت كشيده بدين صورت آنرا مي نويسيم مثلاً  كلمه ( فۆرووغ ) به جاي فروغ كه يك حالت كشيده  ( وو ) به شمار مي آيد. نا گفته نماند كه در زبان كُردي حرف ( واو ) فارسي بدين صورت نوشته مي شود ( ڤ ) و  كلمه ( واو )  همان ( واو )ي است كه در عربي به كار مي رود . آخرين مطلب مهم زبان كُردي اينه كه در زبان كُردي براي تشديد از تكرار خود حرف استفاده مي شود مانند كلمات مشدد در حروف و كلمات لاتين كه به صورت تكرار خود حرف نوشته مي شود مانند: ( مه‌ککێ‌ به جاي مكّه ) و به صورت لاتين (Makke ) . براي آسانتر شدن موضوع و يادگيري بيشتر يك جمله فارسي را به صورت كلمات كُردي مي نويسيم مثلاً در اين جمله : امروز به من خيلي خوش گذشت ( ئێمرووز بێ مه‌ن خێیلی خۆش گۆزه‌شت ، كه همين جمله به كُردي مي شه : من ئه‌مڕۆم زۆر پێ خۆش بوو . ( Mn Amrom Zor Pe Khosh Bou ) یا به‌ لاتین کردی : (  Min Emrrom Zor Pê Xoş Bû  )

     <~ و اینم فونت کُردي

    ڕه‌نگی کوردی -  رنگ های کُردی   
    ڕه‌ش: سياه
    چه‌رموو - سپی: سفید
    که‌وه‌: آبی
    سوور: قرمز
    زه‌رد: زرد
    سه‌وز: سبز
    قاوه‌یی: قهوه ای
    بۆر: خاکستری

    ژماره‌ی کوردی - شماره‌ کُردی

    یه‌ک : یک - دوو : دو - سێ : سه‌ - چوار : چهار - په‌نج یا پێنج : پنج - شه‌ش : شش - حه‌وت یا حه‌فت : هفت - هه‌شت : هشت - نۆ : نه‌ - ده‌ : ده‌ - یانزده‌ : یازده‌ - دوازده‌: دوازده‌ - سیانزده‌: سیزده‌ - چوارده‌: چهارده‌ - پانزه‌: پانزده‌ - شانزده‌: شانزده‌ - حه‌ڤده‌: هفده‌ - هه‌ژده‌: هجده‌ - نۆزده‌: نوزده‌ - بیست: بیست

    کاته‌کانی کوردی - اوقات کُردی:

    سووح: صبح - نیوه‌ ڕۆ: ظهر - دوای نیوه‌ ڕۆ: بعد از ظهر -  ئێواره‌: نزدیکای غروب - شه‌و: شب - ڕۆژ: روز-  دوێکه‌: دیروز - ئه‌مڕۆ: امروز – شه‌وسوو: فردا - سبه‌ینی یا سۆیه‌:  فردا - دوو سبێ: پس فردا       

    رۆژانی کوردی - روزهای کُردي   
    شه‌ممه : شنبه
    یه‌کشه‌ممه : یکشنبه
    دوو شه‌ممه: دوشنبه
    سێ شه‌ممه: سه شنبه
    چوار شه‌ممه: چهارشنبه
    په‌نشه‌ممه‌ یا پێنج شه‌ممه‌: پنجشنبه
    هه‌ینی :جمعه‌
    پشوودان تعطیل

    هۆزی کوردی یا بنه‌ ماڵه‌ی کوردی - خانواده‌ کُردی

    گه‌وره‌ پیاو: بزرگ مرد - باوا یا باپیر: پدر بزرگ - داپیر: مادر بزرگ - باوک:پدر - دایه‌ یا دایک: مادر - پیاو:مرد - ئافره‌ت یا ژن: زن - کوڕ: پسر - کچ یا که‌نیشک: دختر - برا: برادر - خۆیشک: خواهر - مامۆ یا مام: عمو - خاڵۆ یا لالۆ: دایی - میمی: خاله‌ و عمه‌ - زاوا: داماد - بووک: عروس - خه‌زووره‌:  پدر زن و پدر شوهر - دش: خواهر شوهر - هێوه‌ر: برادر شوهر -  شوو: شوهر - هاو زاوا: باجناق - ئامۆزا: عمو زاده‌ - خاڵۆ زا: دایی زاده‌ - میم زا: عمه‌ زاده‌ - برا ژن: زن داداش - مامۆ ژن: زن عمو - خاڵۆ ژن: زن دایی

    په‌سنه‌کانی کوردی - اوصاف  كُردي

    گه‌وره‌: بزرگ - بچووک: کوچک - خاس: خوب - خراو یا گه‌ن: خراب یا بد - ڕوون یا ڕۆشن: روشن - تاریک: تاریک - زۆر یا فره یا گه‌ل‌: زیاد - که‌م یا کورت: کم - سه‌ر خۆش: شاد - دڵگیر یا غه‌مگین: غمگين - چاخ: چاق - له‌ڕ: لاغر - پان: پهن - كوڵ: کووتاه - درێژ: دراز - تێژ: تیز - کول: کند - به‌رز: بلند - قووڵ: عمیق - پڕ: پر - خاڵی یا چۆڵ: خالی - سۆڵ: شور - تاڵ: تلخ - ترش: ترش - درۆ: دروغ - درۆزن: دروغگو - ڕاست: راست - ده‌وڵه‌مه‌ن: پولدار - هه‌ژار: فه‌قیر - ژیر: عاقل - گێل یا گێژ: گیج -  بزان یا زانا: دانا -  تووڕه‌: عصباني - مرۆڤ یا ئینسان: آدم يا انسان


    و حالا چند جمله كُردي براي مكالمات روزمره:

    - سڵاو یا سڵاڤ: سلام - چۆنی؟: چطوری؟ - خاسی یا خۆشی؟: خوبی؟ -  ده‌نگووباست چۆنه‌؟: چه‌ خبر‌؟ - سپاس: ممنون

    - ئه‌توانم چه‌ن پرسیارتان لێ بکه‌م؟: می تونم چند سوال ازتون بکنم؟

    - به‌ڵێ فه‌رموو له‌ خزمه‌تت دام: بله‌ بفرما در خدمتم

    - ناوی تۆ چیه‌؟ اسم تو چیه‌؟ -  ئه‌بێ پێم بێژی یا ( بڵێی )‌ ؟: میشه‌ بهم بگی؟ -  

    - خه‌ڵکی کوێی؟: اهل کجایی؟

    - ئێوه‌ له‌ کام شاری کوردستان ئه‌ژین؟: شما در کدوم شهر کردستان زندگی می کنین

    - ئێمه‌ له‌ شاری (...) ئه‌ژین: ما در شهر (...) زندگی می کنیم 

    - چ رۆژێکی خۆشه!‌: چه‌ روز خوبیه!

    - ئێوه‌ ئیستا بۆ چ ڕشته‌یێک ئه‌خوێنن؟: شما الان  برای چه‌ رشته‌ای می خونین؟ 

    - من ئیسته‌ بۆ ڕشته‌ی مافی مرۆڤ ئه‌خوێنم : من الان برای رشته‌ حقوق بشر می خونم

    - زۆر باشه‌ ( خاسه‌ - چاکه )‌: خیلی خوبه‌‌

    - من تۆم زۆر خۆش ئه‌وێ یا ( خۆش گه‌ره‌که‌ ): من تو رو خیلی دوست دارم

    - به‌ ڕاستی تۆ زۆر ژیری: واقعا تو خیلی باهوشی

    -  ئایا خۆت به‌ ته‌نها ئه‌ژیت؟: ایا خودت تنهایی زنگی میکنی؟

    - ئه‌توانم جارێکتر بتبینمه‌وه‌؟ میتونم یه‌ بار دیگه‌ ببینمت یا (ملاقاتت کنم)؟  

    - به‌ڵێ ئه‌ی بۆ ناتوانی!: آره‌ چرا که‌ نه‌!

    - له‌ ئاشناییتان زۆر خوشحاڵم: از اشنایتون خیلی خوشحالم

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

     

     به‌ ده‌ربه‌ده‌ری یان له‌ ماڵی خۆم               له‌ خاکی عه‌ره‌ب، له‌ ئێران و رۆم

    کۆک و پۆشته‌ بم، رووت و ره‌جاڵ بم          کۆشکم ده‌قات بێ، وێرانه‌ ماڵ بم

    ئازا و رزگار بم، شادان و خه‌ندان           یان زنجیر له‌ مل له‌ سووچی زیندان

    ساغ بم، جحێڵ بم، بگرم گوێ سوانان            یان زار و نزار له‌ نه‌خۆشخانان

    دانیشم له‌سه‌ر ته‌ختی خونکاوی                     یان له‌ کۆڵانان بکه‌م هه‌ژاری

    کوردم و له‌ رێی کورد و کوردستان      سه‌ر له‌پێ ناوم، گیان له‌سه‌ر ده‌ستان

    به‌ کوردی ده‌ژیم به‌ کوردی ده‌مرم                به‌ کوردی ده‌یده‌م وه‌ڵامی قه‌برم

    به‌ کوردی دیسان زیندوو ده‌بمه‌وه‌          له‌و دنیاش بۆ کورد تێ هه‌ڵده‌چمه‌وه‌

    مامۆستا هه‌ژار یه‌کێک له‌ گه‌وره‌ شاعرانی کورد

    به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌  مامۆستا هه‌ژار له‌ لای گه‌لی کورد و به‌ تایبه‌ت خۆم زۆر خۆشه‌ویسته‌ ئه‌م پۆسته‌ به‌ شانازیه‌وه‌ دا ئه‌نێم بۆی و له‌ خوای گه‌وره‌ و مه‌زن داواکارم جێگه‌که‌ی له‌و جیهانه‌دا له‌ لای خاسکرده‌کانی دابنێ، ئامین

    به خاطر اینکه ماموستا هژار در میان ملت کرد و مخصوصا خود بنده بسیار دوست داشتنیه این پست رو به افتخارش میذارم و از خدای بزرگ و مهربان خواهانم که جایش را در میان خوبانش در آن جهان بذاره آمین

    عبدالرحمن شرفکندی (۱۹۲۰-۱۹۹۰), ملقب به هَژار (به کردی: هه‌ژار Hejar، به معنی مسکین و تهیدست) از نویسندگان، مترجمان و شاعران کرد ایران بود. وی فرزند حاجی ملا محمد بود و در سال ۱۳۰۰ هجری خورشیدی در شهر مهاباد در شمال غرب ایران زاده شد. هنگامی که‌ ۱۷ سال سن داشت پدرش درگذشت. وی در حدود سال ۱۹۴۰ آغاز به‌ سرودن شعر نمود و تحت تأثیر شاعران برجسته‌ کرد مانند احمد خانی، وفایی، ملای جزیری و قادر کویی بود. هه‌ژار در جنبش کردی تأسیس جمهوری مهاباد به‌ رهبری قاضی محمد نقش داشت. پس از سقوط جمهوری مجبور به‌ تبعید شد. حدود سی سال در کشورهای عراق، سوریه، لبنان و مصر زیست. وی در جنبش‌ کردی به‌ رهبری مصطفی بارزانی نیز مشارکت داشت. در سال ۱۹۷۵ به‌ شهر کرج ایران آمد و تا پایان زندگی خود در ۲۲ فوریه ۱۹۹۰ در آنجا اقامت گزید.

    هه‌ژار در زادگاهش مهاباد به‌ خاک سپرده‌شد.

    از کارهای برجسته او ترجمه کتاب قانون در طب بوعلی سینا از عربی به فارسی و ترجمه رباعیات خیام از فارسی به کردی بود. 

     آثار فارسی او:

     آثار کُردی او:

    • چێشتی مجیور (شلم شوربا)
    • ئاڵه کۆک (برگ سبز)
    • به‌یتی سه‌ره‌مه‌ر
    • مه‌م و زین (ترجمه مم و زین از کرمانجی به سورانی)
    • بۆ کوردستان
    • شه‌ره‌فنامه (ترجمه شرفنامه بدلیسی از فارسی به کردی)
    • چارینه کانی خه‌یام (ترجمه رباعیات خیام به کردی سورانی)
    • هۆزی گاوان
    • مێژووی ئه‌رده‌ڵان (تاریخ خاندان اردلان)
    • یه‌ک له په‌نای خاڵ و سیفری بێ برانه‌وه‌
    • دایه،باوه،کێ خراوه؟
    • شه‌رحی دیوانی مه‌لای جزیری (شرح دیوان ملای جزیری)
    • قورئانی پیرۆزبه کوردی (ترجمه قرآن به کردی)
    • بیره‌وه‌ریه‌کانی ژیانی 
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

             شانۆی :     

    هه‌ڵاوێرد و رێسا 

    به‌رهه‌می به‌نرخی:

    بێرتۆڵد برێشت

    وه‌رگێڕ له‌ پارسیه‌وه‌ بۆ سه‌ر زمانی پاراوی کوردی:

     مامۆستا خالید خاکی


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    هۆنراوه‌ی: سه‌لاح مه‌حموودی

     

    قه‌ڵه‌م هه‌سته‌ له‌ خه‌و ، گه‌رچی شه‌وه‌ هێشتا

    له‌ ئێشی جه‌رگی سووتاوم تلاوتلمه‌ له‌ جێ هێشتا

    بنووسه‌ خه‌م، ده‌با که‌م بێته‌وه‌ خه‌مناکی جه‌رگی من

    قه‌ڵه‌م سه‌د جار بنووسی خه‌م ، ده‌مێنێت خه‌م له‌ دڵ هێشتاخه‌فه‌ت

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    هۆنراوه‌ی: مه‌وله‌ویمه‌وله‌وی

    قوربان، ئه‌ر چه‌ندێ نامام وه ‌لاتان

    چه‌م ڕۆشن نه‌وی وه‌ گه‌رد پاتان

    هه‌ی ڕۆ نه‌واچان ئه‌و غه‌م په‌روه‌رده‌

    ئه‌ڵبه‌ت مه‌یلمان نه‌ دڵ به‌ر که‌رده‌

    خه‌یر وه‌ڵڵا تا گیان نه‌ تۆی قه‌فه‌س بۆ

    که‌م که‌م ئامۆشۆی ئامای نه‌فه‌س بۆ

    حه‌یاتم وه‌ مه‌یل باڵای یارانه‌ن

    مه‌یلم هه‌ر ئه‌و مه‌یل هه‌رده‌ جارانه‌ن
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

     

    که نێوی هه‌ست بزوێنت

    به‌ لار و له‌نجه‌ی شیرینته‌وه‌

    له‌ ئاسمانی ئه‌وینه‌وه‌

    به‌ره‌و شه‌قامی دڵم

    وه‌ک به‌فری شه‌وانی زستانی

    له‌ دایک بوونی مه‌سیح دا ئه‌کا

    پاکی و ته‌قه‌دووسی

    هه‌موو خاچه‌کان

    ده‌بنه‌ یه‌ک له‌ هه‌زار ده‌نکه‌ به‌فر و

    ناکاو

    رێچکه‌ی پۆلێ ئه‌سری گیان‌به‌ختکردوو

    مرۆ ئه‌رخایه‌ن له‌ زیندوو بوون ده‌که‌ن و

    ده‌بنه پێشمه‌رگه‌ی

    پیت به‌ پیتی

    نێوی پیرۆزت و

    ئامان نه‌ڵێی:

    جا ته‌نیا ساڵی جارێ

    شۆڕشی ئه‌سره‌کان!!!

    گومانت نه‌بێ

    ته‌نیا له‌به‌ر چرکه‌کانه‌

    که‌وا

    شار ناکه‌مه‌

    ئۆقیانووسی له‌شکه‌ری ئه‌سر و

    دڵنیام

    ده‌زانی

    کاره‌سات

    ته‌نیا جارێ بوو!!!

    پادگانی سه‌قز- 17/1/2710‌

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    ساتێک له‌ گه‌ڵ "حه‌زره‌تی نالی"سێو

     

    له‌ دوگمه‌ی سوخمه‌ دوێنێ نوێژی شێوان

    به‌یانی دا سفیده‌ی باخی سێوان

    له‌ خه‌وفی ته‌لعه‌تی رۆژ هه‌روه‌کوو شێت

    به‌ ڕووزه‌ردی هه‌ڵات و که‌وته‌ کێوان

    دو چاوی من که‌وا که‌یلی سوروشکن

    ده‌پێون ئاوی به‌حری خۆی به‌ پێوان

    مه‌که‌ن لۆمه‌ی په‌شێویی دڵ که‌ ئه‌مشه‌و

    په‌شێواوه‌ له‌ به‌ر په‌رچه‌م په‌شێوان

    شه‌رابی له‌علی رومانی له‌ "نالی"

    حه‌رامه‌، بێ مه‌زه‌ی ماچێکی لێوان

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    شه هید به ته نیا پیاسه ده کات(شهید تنهایی قدم می زند)

     

    دربان

    تا آنسوی دروازه ی گورستان

    شهید را دنبال می کند و

    می گوید : شهید

    سنگ قبرها را با خونش آلوده کرده و

    مردگان را می ترساند!

    او می گوید: زخم شهید

    دریاچه ی لجن است و

    سرزمین مگس !!

     

    شهید..

    با پای برهنه

    سر و ریشی چرکین

    تنی تکه تکه و

    کفنی سوراخ سوراخ

    تلو تلو

    از پیاده روها می گذرد!

     

    شهید..

    در راسته خیابان شهر

    قدم می زند

    تنها

    تنها

    تنها!

    تنها با اندوهش

    تنها با زیانش

     

    ش ه ی د

    پیر شده است..

    پیر

    پیر

    پیری پیرتر از پیری

    پیری بی عصا

    بی خواب

    نا آرام

     

    ش

    ه

    ی

    د

    قدم می زند..

    کودکی دسته گلی به او نمی دهد

    بارانی زخمهایش را خیس نمی کند

    زنی پستان برایش لخت نمی کند

     

    ش

    ه

    ی

    د

    بر میز مدرسه

    فراموش!

    از تیتر روزنامه

    فراموش!!

    در خطبه ی جمعه

    فراموش!!!

     

    شهید.. تیر چراغ برقی را در آغوش می کشد و

    می رود سمت بازار زنان

    فوجی پستان- به یکباره- به پرواز درمی آیند

    « تنها برای فشردن ماشه

    خدا

    این انگشتان بلند را به من بخشید

    تنها برای فشردن دل نارنجک

    خدا

    این کف دست را

    به من بخشید

    تنها برای سرخ کردن سنگر و گور

    خدا

    این مشک خون را

    به من بخشید

     

    شهید

    سوار اتوبوس می شود

    دستان چروکیده اش را به میله ای سرد حلقه می کند

    و می ایستد!

    تکیده مثل تنهایی

    بیمار مثل ظلمات

    لرزان مثل زانویی در زمین لرزه!

    ش

    ه

    ی

    د

    روی دامن زنی

    خم می شود

    شوفر..قاه قاه  .  مسافر..قاه قاه

    صندلی ها..قاه قاه

    شهید سرخ می شود

    شهید عرق می کند

    شهید خجالت می کشد!

     

    شهید

    درمحله ی شهدا پیاده می شود

    تپ..تپ

    تپتپ تپ ت پ

    ت...پ

    تـ...

    تا اشکهایش فرو می خشکد

    تا فریادش زوال می گیرد

    تا زخمهایش کرخت می شود

    در می زند

    تپ تپ تپ تپ تـ

    تپ...تپپ

     

    تـ

    ت..پـ

    خانه..خالی

    خالی

    خالی

    خالی مثل آتشدانی بی اخگر

    مثل کوزه ای بی شراب

    مثل مسجدی بی خدا

    عنکبوتی زیر گوشش می گوید:

    زنت..به خائنی شوهر کرد!

    دخترت فراری شد!

    پسرت..مقابل سینما

    « تو » می فروشد

    تخمه ی کدو !!۱

     

    شهید..

    از هولِ های هوی بچه های محل

    از ترس سنگباران

    از وحشت رسوایی

    به خرابه ای می خزد

    پوسترهای رنگی اش را

    آتش می زند

    با هر دو دست بر فرق سرش می کوبد و

    بر دفتر افتخاراتش

    زار زار می گرید!

     

    شهید..

    تا شهید می شود

    با کفنی سرخ..قدم می زند

    کفنی

    لبریز از تنهایی

    سرشار از پشیمانی

    غرق در ناامیدی!

    ۱-" تو " در زبان کوردی دو معنای متفاوت می دهد یکی تخمه و دیگری همان تو..قباد در اینجا بازی زبانی قشنگی انجام داده است..به این معنی که پسر در عین فروختن تخمه در کار فروختن نام و  حرمت پدر است.

    شعر از  قباد جلی زاده

    ترجمه : سعید دارائی..کامیل بوکانی

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/28کات 11 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    Le tenyayî şewî jîna eněm hengawî kuěrane

    Nîe destěk derim běnět le naw em gore wěrane

    Nîe cuwaněk serî kasim binême ser dillî nermî

    


ke hîlakî leşim derkat xewî naw bawesî germî

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/25کات 7 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    “بیت”ها، منظومه‌های داستانی عامیانه‌ای هستند كه بخش مهمی از ادبیات فولكلوریك كردها را تشكیل می‌دهند. این داستانهای شفاهی كه پیدایش آنها به دوران طولانی فئودالیسم در كردستان برمی‌گردد، سینه به سینه از گزارنده‌های ناشناخته‌ی سده‌های پیشین به خنیاگران امروزی رسیده‌اند. “بیت”‌ها كه با آواز بلند و در ﺤﻀﻮر جمع خوانده می‌شوند موﻀﻮع‌های مختلفی دارند. موﻀﻮع‌ برخی ﺼﺮفا محلی و بومی‌ست و نشان‌‌دهنده‌ی فراز و نشیب قومی، چه در زمان‌های جدید و چه در ادوار باستانی، ﻤﺜﻼ تاریخ كردها، جنگ و مبارزه‌های ملی و ﻤﺬهبی، حوادﺚ واقعی تلخ و شیرین ﻤﻧﻄﻘﻪ، داستان‌های عشق و دلدادگی و موﻀﻮع‌های دیگری مانند آن. محتوای ﺒﻌﻀﻰ دیگر، اقتباس از ادبیات غیربومی می‌باشد.

    “بیت”‌ها، به ﻤﺜﺎبه‌ی فرهنگ لغات و اﺼﻃﻼحات، گنجینه‌های گرانبهایی به‌شمار می‌روند كه واژه‌های اﺼﻴﻞ بسیاری را از ﺨﻃﺮ نابودی رهانیده‌اند و از این لحاﻇ ارزش ادبی و دستوری ویژه‌ای را دارا هستند. از سوی دیگر در “بیت”‌ها به‌خوبی می‌توان روحیات، عواطف و عناصر زندگی مردم كرد، نوع روابط اجتماعی، شرایط طبیعی، وضعیت جغرافیایی و سیاسی، حرفه‌ها، شیوه‌های فعالیت مردم و باورها و پندارهای اجتماعی مردم را همچون تصویری در یك آینه دید.

    دكتر منوچهر مرتضوی در دیباچه‌ی سلسله انتشارات ادبیات عامیانه‌ی ایرانی (نشر دانشكده‌ی ادبیات و علوم انسانی تبریز) می‌نویسد:


    “منشا بیت‌های كردی متفاوت است و امكان دارد یك افسانه یا حادثه‌ی تاریخی ملی یا یك حادثه‌ی محلی و خاطره‌ی مبهم یك شكست و پیروزی یا معتقدات بومی و مذهبی یا تاثیرات عاطفی و تخیل شاعرانه یا ممزوجی از این‌ها، هسته‌ی بیت‌ها باشد، ولی در هر حال روح كلی بیت به نحوی از انحاء گویای آرزوها، امیدها، یاس‌ها، تلخكامی‌ها و مثل افسانه‌ها و ترانه‌ها و سرودهای دیگر مناطق، خاطره‌یی از خنده‌ها، گریه‌ها، شادی‌ها و ناله‌های بی‌سرانجام در چنگال راز سرنوشت انسانی و جبر غم‌افزای آفرینش است.

    زنان و مردان بیت‌خوان به تناسب شرایط و موقعیت، در سرای اربابی، مساجد روستا، قهوه‌خانه‌های شهر، مجالس بزم و رزم و كار، به آواز خوش، داستان‌ها و مراثی خود را می‌سرودند و می‌خواندند. وقوع جنگ‌های سخت و كشتار و غارت و ویرانی، به‌ویژه جنگ جهانی اول و عواقب دردناك آن از یك سو، ورود مظاهر پیشرفت و تكنولوژی مانند گرامافون و رادیو به كردستان از سوی دیگر، كم كم فولكلور ادبی و هنر بیت‌خوانی و نقالی این منطقه را با خطر جدی مواجه ساخت و روشنفكران و تحصیلكردگان را به گردآوری بیت‌ها و منظومه‌های عامیانه تشویق و ترغیب كرد.

    نوشته ی فوق گزیده ای است از مقاله : “ادبیات شفاهی کردستان و بیت گنج خلیل” به قلم “ناصر سینا” که در مجله‌ی چیستا، شماره 9، سال 7 (تهران، خرداد 69) به چاپ رسیده است. متن کامل مقاله را در لینک زیر بخوانید:

    http://www.sr.se/cgi-bin/International/nyhetssidor/artikel.asp?nyheter=1&ProgramID=2200&Artikel=583736

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    "به یک کولی"

    آسمان در زیر پاهای تو گسترده ست

    سر فرود آور

    زیر پای خویش را بنگر

    چند دنبال خدا و آسمان و کهکشان هستی؟

    تا بدین سان بی وطن باشی

    بی ستاره، بی خدا، بی آسمان هستی

     

     

    "بۆ قه‌ره‌جێك"

    ئاسمانی تۆ، به‌ر پێی خۆته‌!

    سه‌رت شۆڕ که‌،

    ملت که‌ج که‌!

    چاو مه‌گێڕه‌ بۆ ئه‌ستێره‌ و ئاسمان و خوا!

    ئه‌وه‌ی بستێک خاکی نه‌بێ

    خوا و ئه‌ستێره‌ و ئاسمانی

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    لبانت هرگز نپرسیده‌اند و دلم تردید ندارد که پرسشی زلال از دیده‌گانت می جوشد

    -         دوستم داری؟

    میخواهمت و میخواهم سرچشمه‌ی عشقت را به چیزی تشبیه کنم، نمیتوانم

    راستی!

    راست میگویند که هستند ستاره‌گانی که سالهاست مرده‌اند و  کورسویی که به ما میرسد فریاد مرده‌ای روشن است و مردم به چیزی دیگرش تشبیه میکنند؟

    و باز هم راستی!

    پرتو گونه‌ات مال چند سال قبل از حالای آن زمانی بود که من برخاستم و پرده را کنار زدم و تو پستانهایت را از مهتاب پنهان کردی؟

    و حالا خسته‌ام

    خسته‌ام و می خواهم فکر بیابانی دیگر را در خاطره‌ات حفر کنم

    تا گذارم به خانه‌ات نیفتد

    که تو در آن نیستی.

     

     

    <<< >>>

     

    نه‌یپرسیوه‌ لێوت هه‌رگیز و دڵنیایه‌ دڵم كه‌ چاوت پرسی زوڵاڵی لێ ده‌زێ

    -         خۆشمت گه‌ره‌كه‌؟

    گه‌ره‌كمه‌ و گه‌ره‌كمه‌ چاوگه‌ی خۆشه‌ویستیت به‌ شتێ بچوێنم ناتوانم

    ئه‌رێ به‌راست!

    راسته‌ ده‌ڵێن ئه‌ستێره‌ هه‌ن چه‌ندین ساڵه‌ مردوون و ئه‌و تیشكه‌ی ده‌گا به‌ ئێمه‌ هاواری مردوویه‌كی رووناكه‌ و خه‌ڵكیش به‌ شتی تری ده‌چوێنن؟

    دیسان به‌ راست!

    تیشكی گۆنات هی چه‌ند ساڵێ به‌ر له‌ ئێستای ئه‌و ساته‌ بوو كه‌ من هه‌ڵسام په‌رده‌م لادا و تۆش مه‌مكه‌كانت له‌ تریفه‌ شاردنه‌وه‌؟

    ئێستاش ماندووم

    ماندووم و گه‌ره‌كمه‌ بیری بیابانێكی تر له‌ یادت هه‌ڵكۆڵم

    تا رێگاكه‌م نه‌كه‌وێته‌ لای ماڵه‌كه‌ت

    كه‌ له‌وێ

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    الفاتحه"

    پر زدنهای‌ كبوتر

    بال بشكسته درون چاه

    لاشه بی‌ روح و گرم كودكی‌ معصوم

    در غبار سینه سوز آ‌تشی‌ جانكاه

    بیوه‌ای‌ را پرده‌ی‌ دوشیزگی‌ از بیخ بركندن

    در میان گورزار جنگل برپای‌ مرده

    نعره افتادن نعش درختی‌ ناگهان  بر خاك

    در جوار سطل آشغال خیابانی‌ گرسنه

    گربه‌ای‌ زائو- شهیدی‌ پاك ـ

    در میان صخره‌های‌ مرگ و وحشت زا و انبوه

    اخرین تك شیهه‌ی خونين رنگ‌ يال اسبی‌ تیر خورده بر ستیغ كوه

    با نجس چاقوی‌ تیز و

     جسم نفرین گشته‌ی‌ خونریز

    "هدیة‌ متواصلأ‌ الفاتحه‌"

     

     

    "الفاتحه"

     

    فڕكه‌ فڕكی باڵی شكاوی كۆترێك له‌ نێو چاڵێ

    له‌ ته‌می تارمایی گڕستانی جگه‌ر دا

    ته‌رمی هێشتا گه‌رمی مناڵێ

    هاڕژنی له‌ رێسمه‌ بردنی كچێنیی بێوه‌ژنێ له‌ وه‌ختی ناوه‌ختێ

    له‌ گۆڕستانی دارستانی به‌ پێوه‌ مردووا له‌ هێگڕا

    نه‌عره‌ته‌ی نغرۆ بوونی دره‌ختێ

    له‌ ته‌نیشت به‌رمیلی زبڵخۆری خیابانێكی برسی

    كتكێكی زه‌یستانی شه‌هید

    له‌ جه‌رگه‌ی ره‌وه‌زه‌ شاخێكی چڕی پڕ مه‌رگ و مه‌ترسی

    دوا حیله‌ی خوێن ره‌نگی "بژ"ی

    ئه‌سپێكی گلاراوی عه‌گید‌

    به‌ سیكاردی بێ نوێژه‌وه‌

    به‌ له‌شی نه‌فره‌ت لێكراوی خوێنڕێژه‌وه‌

    هه‌دییه‌ته‌ن

    مته‌واصیله‌ن

    الفاتحه‌

     

    -سپاسی تایبه‌ت بو وه‌رگیری به‌ریز کاک کامیل نجاری-

    شایانه باسه کاک کامیل یه‌کی له وه‌رگیره ده‌سو په‌نجه ره‌نگینه‌که‌ی گه‌له‌که‌مانه

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

     " ویرانی چراغ "

     

     

    تو شهیدتر از من و

     شهیدتر از تو، من

     تو را عشق وطن میکشد

     مرا عشق زن

    برای تو در شاهراه‌ یک شهر تندیسی

    برای من دردل شاهبانوویی قشنگ چراغی

     حزبی تندیس میشکند

     حزبی فشنگ بر دل زن میزند

     خلق شهیدتر از خاک و

     شهید تر از خلق، خاک

     

         *********    

     

     

    "با تمام وجود، زن "

     

     چون شمایان من نیز

     مردی سیاه‌ و سفید بودم

     سفید همچون ذغال

     سیاه‌ همچون برف

    زن ی که‌ ده‌ انگشتش از رنگ بود

     مرا رنگ کرد

    موهایم قهوه‌یی

     چشمانم خرمایی

    پوستم گندمی

     عینکم فوتوکروم

    شالگردنم پسته‌ای

     و پالتوام حلوایی  

     زن ی که‌ لبخندش جنگلی از رنگ بود

     رنگانید لبم را با بووسه‌

     رنگانید محاسنم را با عطر

     رنگانید سبیلم را با قیچی

     چون شمایان من نیز

     مردی سیاه‌ و سفید بودم

    زن ی که‌ سراپای روحش رنگ بود

     رنگانید قلمم را با آفرینش

     رنگانید واژه‌هایم را با جرأت

     رنگانید قصیده‌هایم را با صداقت

     یکی از قصیده‌هایم را نامید: "با تمام وجود، زن "

    چون شمایان من نیز

     سفیدترین ذغال و سیاهترین برف بودم.

    زن ی که‌ انگشتانش ده‌ رودخانه‌ی رنگ بود

     انگشتانم را غرق در رنگ کرد

     حال من طوفانی از رنگم

     مردان سیا ه‌ و سفید را رنگ میکنم

     زن ان سیا ه‌ و سفید را رنگ میکنم

     وطن را رنگ میکنم

     تاریخ را رنگ میکنم

     رنگ را رنگ میکنم!!  

     

     

    **********

     

     

       ترجمه شده از كتاب " شهید تنهایی قدم میزند"

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    ترجمه دو شعر ازفرهاد پيربال

     

     

    به‌ "امیلی برونته‌"

     

    یکی بود یکی نبود

    سه‌تا سیب بود

    یکیشون سرخ

    یکیشون زرد

    یکیشون سبز

    یکی از یکی قشنگتر

     

    اولی رو يكى خورد

    دومی رو دزده‌ برد

    سومی هم تک و تنها جون سپرد

     

     

    *********

     

     

    به‌ "ژدانف"

     

    اتومبیل شورای اداری و جلسه‌ی مسروقه‌

    دانشجویی دست دوم و تلویزیونی تنبل

    تسبیحی ملیونر و بازرگانی که‌ از حج آورده‌اند

    دختری پر و سطل آشغالی بی وفا

    سفری کوتاه‌ و شلواری گروهی

    قابلمه‌ای ازکار افتاده‌ و بیوه‌زنی ابجوش

    حمامچی دوداندود و چایخانه‌ای خواب الود

    گنجشکی مشکل و درسی که‌ یک پایش شکسته‌

    یک قاضی مرتفع و یک کوه‌ کوتاه‌قد

    غرولند مردم و پارلمان بیوه‌زنها

    خواننده‌ای 28 و دوچرخه‌ای خوش صدا

    آتشی سرخوش و نویسنده‌ای ملتهب

    موتوربرق دانشگاه‌ و دانشجوی شکسته‌

    آبشاری بازنشته‌ و پیشمرگی خروشان

    جدایی بی عقل و روشنفکر بی سروصدا

    یک نجار تلخ و یک چای هنرمند

    یک قاضی تنگ و کفشهایی عادل

    کامپیوتری دور و روستایی پنتیوم چهار

    پیراهنی سه‌ طبقه‌ و ساختمانی چین دار

    دانشگاهی پر از دست انداز و جاده‌ای پر از دانش

    یک گل لخت و و یک زن با پنالتی

    جلسه‌ای پارس کننده‌ و سگی مفید

    اسبی ماهر و استادی چموش

    پناهنده‌ای عمیق و دریایی بدون پاسپورت

    اخوندی پر زدوخورد و راهپیمایی قران خوان

    وزیری پنج ماده‌خردر خانه‌ بسته‌ است و

    آسیابانی که‌ پنج زن در خانه‌ دارد

    پلیس راهنمایی و رانندگی باز و پنجره‌ای زیرک

    زنی بدون سند و اتومبیلی بزک کرده‌

    معلمی که‌ روزانه‌ سه‌ بار خاموش میشود و

     برقی که‌ وام ازدواج گرفته‌ و به‌ ماه‌عسل رفته‌ است

    فرودگاهی غرغرو و پروفسوری پاک و تمیز

    درخت چناری خطرناک و تصادفی دردادگاه‌

    همراه‌ با

    پارلمانتاری خائن و یک رفیق حزبی میهن پرست

    یک وزیر کهنه‌ بعثی و سرهنگ دومی روشنفکر

    رئیس دانشگاهی احمق و خوش خبری متخصص که‌ از اروپا برگشته‌

    مدیری که‌ دستش به‌ خون انفال سرخ و کلاشنکف به‌ دوشی بیگناه‌

    همراه‌ با.....

    کوردستانی اشغال شده‌ و عراقی آزاد

     

    چنین است واقعیت انقلابی ما

    ای دشمن سرسخت سوررئالیسم و نهلیسم و دادایسم....

    جناب "ژدانف"!

     

     

    ترجمه شده از كتاب " به پسرم رودان"

     

     

     

    برای شناختن "فرهاد پیربال" و خواندن ترجمه ى شعری ديگرازاین شاعر کورد، به خانه ی مختار شکری پور بروید 

    له ویبلاگی کاک کامیلhttp://www.mosafer-koochloo.blogfa.com/وه رم گرتووه

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    نیمه‌ شب شد

    زانوانم خسته‌ی راه‌

    سوخت بر سقف سیاه‌ آسمان ماه‌

     

    باز كن در

    آمدم امشب برای چیدن یک دسته گل‌ از نرگس چشمان زیبایت

    آرمیدن

    خواب دیدن

    اندكی هم گریه‌ كردن

    روی ابر زلفهایت

     

    آمدم من

    كورسوی شهر یادت دعوتم كرد

    همره‌ سیمای دور كودكیهام

    با غمم ـ آن بید مجنون ـ

    آمدم وین راه‌ را برگشتنی نیست

    یا در آغوشت بگیرم

    یا چو شمعی سوزم و آرام میرم

     

    باز كن در

    من همان دیرینه‌ یارم

    همچنانم تشنه‌ی باران و برف و

                  چون گذشته‌ بر جوار درگهت من كشتزارم

    باز كن در را به‌ رویم

    من همانم روزگاری

            در گلوی روشناییها نهانم مینمودی

           در درون جام تهدید، نوش جانم مینمودی

     

    این زمان در حال خمیازه‌كشیدن

     زیر بال آسمان است

    وین مكان چون برده‌ای

                      كاكا سیاهی مات و خاموش

    باز كن در

    نیست خوشتر

    از صدای خش خش پا

                       پچ پچ و نجوای در گوش

     

    باز كن در

    خسته‌ و درمانده‌ام از دوری راه‌

    چون گذشته‌

    اندكی پیش تو مانم

    راه‌ خود را گیرم آنگاه‌

     

    نیمه‌ شب شد

    زانوانم خسته‌ی راه‌

    سوخت بر سقف سیاه‌ آسمان ماه‌

    باز كن در

    التماست كرد حتی

    سنگ و چوب پشت درگاه‌

     

     

    **************

     

    برای خواندن ترجمه‌ای دیگر از همین شعر و ترجمه‌ی چند شعر دیگر "عبدالله‌ په‌شێو" به‌ سایت  مانیها  بروید

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

     

    "سرزمين حرام"

     

    از كوههای یخ زده‌

    به‌ چراغانی شهر تاریكم خیره‌ میشوم

    مردانگیم

    همچون لوله‌ی تفنگم

    گاه‌ سرد و

            گاه‌ گرم

    از شهر بی ستاره‌ و ایوان

    زن قفل شده‌ام

    به‌ كوههای مغرور خیره‌ میشود

    زنانگیش

    همچون اجاق اتاقش

    گاه‌ شعله‌ور و

             گاه‌ خاموش

     

    *******

    میان من گرسنه‌ و

                  زن همچو گندمزار

                                     مین

    میان زن تشنه‌ و

                 من همچو جویبار

                                   كمین.

    ترجمه‌ی شعری از قباد جلی زاده‌

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    حه‌سه‌نی قازی

    دوکتور لودویگ ئۆلسن فاسوم ‌ی به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ک نۆڕوێژی ئه‌مریکایی ڕه‌نگه‌ یه‌که‌م که‌س بێ له‌ کوردستانی ئێران ڕۆژنامه‌ی کوردی بڵاو کردبێته‌وه.‌ له‌ کتێبکه‌ی دا سه‌باره‌ت به‌ ڕێزمانی کوردیی موکری ( A Practical Kurdish Grammar) که‌ له‌ ساڵی 1919 له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌ی میسیۆنی لوتێری ڕۆژهه‌ڵات له‌ ئه‌مریکا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌ ده‌نووسێ : "هێندێک هه‌وڵ دراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شێعری پیرۆز له‌ زمانی کوردیدا بناسێندرێ. هه‌تا ئێستا کۆمه‌ڵێکی زۆر سروود ئاماده‌ کراون که‌ هه‌م به‌ زمانی ماکن و هه‌م وه‌رگێڕدراون. ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ سروودێکی نه‌ته‌وه‌یی کورده‌ ‌ له‌ لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ داندراوه‌ و ده‌کرێ له‌ سه‌ر ئاهه‌نگی سروودی ' بۆ پێشه‌وه‌ سه‌ربازانی عیسا' Onward Christian Soldiers’ بخوێندرێته‌وه‌

    بو بینینی دریژه ی بابه ت تکایه کرته بکه سه ر ((ادامه مطلب))


    درێژه‌و بابه‌تی
    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    ما زنان خواسته هايي داريم: نمي خواهيم چون «زن» هستيم از حق و حقوق کمتري برخوردار باشيم. مي خواهيم جايگاه اجتماعي مان را، همسرمان را، شغلمان را و خلاصه نوع زندگي مان را با آگاهي و اختيار خود برگزينيم. نمي خواهيم به صرف زن بودن، اجبارهاي گوناگون بر زندگي مان سايه افکند و با ما همچون کودکان نا بالغ رفتار شود. مي خواهيم چون «انسانيم» حق داشته باشيم. نمي خواهيم چون زورمان کمتر است، کتک بخوريم و تحقير شويم. مي خواهيم نه تنها مردان بر ما سلطه نداشته باشند، بلکه سلطه گري از روي زمين محو شود. مي خواهيم در ذهن، زبان و زندگي روزمره، انسان را جايگزين زن و مرد کنيم. فقط به اين دليل ساده که ما هم انسانيم و در يک کلام مي خواهيم نظامي را که در آن عده اي فرودست و عده اي فرا دست هستند، حداقل به عقب نشيني واداريم .

    تمامي انديشه هاي گوناگون لااقل در حوزه  نام گذاري اجازه طرح دارند. سوسياليسم، ليبراليسم، ناسيوناليسم و... اما هنگامي که به واژه «فمينيسم» مي رسيم ، فضاي موجود آن چنان غبارآلود مي شود که کسي را ياراي آن نيست که بگويد: «من فمينيست هستم» به راستي چرا؟! واقعاً تنش هاي موجود حول واژه فمنيسم به دليل محتوا و بار معنايي اين کلمه است يا به خاطر اين که اين انديشه به فرودست ترين اقشار جامعه تعلق دارد؟ و فرهنگ مردسالار، آگاهانه يا نا آگاهانه زنان را از داشتن چنين نامي محروم مي کند؟ چرا يک زن که به طور تخصصي در زمينه ي مسائل زنان کار و فعاليت مي کند، از داشتن نامي براي انديشه هاي خود محروم است؟

    فمنيسيم: ايدئولوژي است، علم است و يا نگاهي است متفاوت به جهان؟ اين سئوالي است که نمي توان جوابي يک بار براي هميشه و کلي به آن داد.

    فمنيسيم، حرکتي سيال و مداوم است، جنبشي پويا در همه ي ابعاد زيست اجتماعي ماست و هر چند روبه رشدترين جنبش در عصر حاضر تعريف مي شود اما شايد زيبايي اين حرکت جهاني، در نداشتن فرامين و اوامر مرسوم و حاکم بر جنبش هاي پيشين است. فرامين و قوانيني که جنبش هاي رهايي بخش پيشين، رعايت آن را از پيروان خود طلب مي کردند و به نوعي هواداران خود را در قالب قرار مي دادند.

    درشکل آرمان خواهانه اش، فمنيسم نقد قوانين عادلانه، نقد ساختار قدرت، نقد فرهنگ، ارزش ها و سنت هاي پدرسالارانه جامعه است و نقدي است بر همه مناسبات زندگي و چون نقد زندگي است مثل خود زندگي پايان ناپذير است. فمينيسم تبلور آگاهي هر يک از زناني است که آگاهانه به زندگي خود نگاه کرده اند و هر کدام از زنان دايره فمنيسيم را که از وجود تک تک فمينست هاي ديگر به وجود آمده، با پيوستن به آن گسترش داده اند و البته مهمترين عامل پيوند آن ها در کل سياره اين است که زير سلطه پدر سالاري قرار دارند و زير سايه ي تفکر ي که بر همه جنبش هاي رهايي بخش پيشين غلبه داشته و دارد. نتيجه ي همه ي مبارزات آرمان خواهانه ي پيشين (چه در قالب حاکميت يك حزب انقلابي يا يك رهبر فرهمند) استقرار يك پدرسالاري جديد به جاي پدرسالاري قبلي بوده است. در حالي كه فمينيست نقد اين چرخه بسته است. در جهاني که دستخوش گرداب است، اگر مردان فکر کنند که با ايستادن روي شانه زنان از فرورفتن مصون خواهند ماند، به راستي در اشتباه هستند، فمنيسيم نمي خواهد زنان را بالا بکشد بلکه مي خواهد همه انسان ها را در رابطه ي انساني با يکديگر قرار دهد و اين رابطه انساني که بشر همواره به دنبال آن گشته و خوشبختي اش را دريافتن آن مي بيند در مناسباتي قابل دستيابي است که عاري از قدرت و سلطه باشد .

    بدون شک با تلاش و مبارزه ي پيگير زنان به همراه ديگر نيروهاي مترقي «رهايي زنان» ممکن است و مي توان دنيايي بنا کرد كه بر پايه ي آزادي، برابري، صلح و عدالت اجتماعي براي همه، چه زن و چه مرد، استوار باشد .

     

    منبع : «زير سايه پدرخوانده ها» نوشته نوشين احمدي خراساني.

    نوسراوه‌ن جه‌ ڕێکه‌وتوو 89/02/22کات 16 به‌ قه‌ڵه‌موو کامی| |

    Design By : kami ewindar